INNGANGUR

TALFRIN

MLHLJIN

SRHLJIN

SAMHLJIN

FINGAR

FORSA

Lokhlj

Lokhlj eru munnhlj. egar au eru borin fram lokum vi algerlega loftrsinni um munn en gmfillan lokar loftrsinni um nef.  Vi etta safnast loft a baki lokunarinnar ar til hfilegum rstingi er n. opnast skyndilega leiin t um munn og lofti kastast t me nokkrum krafti, eftir v hvort um er a ra frblsin hlj ( stundum nefnd harhlj) ea frblsin ( stundum nefnd linhlj).

Frblsnu (hru) lokhljunum fylgir svokallaur frblstur, en kemur raddbandanghlji h eins og snkjuhlj ea innskotshlj strax eftir lokhljinu. etta finnum vi til dmis nfnum hljanna p, t og k (phje, thje og kha). etta innskots-h fylgir aldrei frblsnu (linu) lokhljunum, au eru bara b, d og g (bje, dje og gje).

slensku eru ll lokhlj rddu en rum tungumlum eru frblsnu lokhljin b, d og g iulega rddu.  

Muninn frblsnum og frblsnum hljum finnum vi best me v a bera saman orapr, til dmis ef vi berum fram orin banna, panna og fleiri af slku tagi. segjum vi:

frblsi hlj: frblsi hlj:
panna (phanna) banna  (banna)
api  (aphi) api  (abi)

orinu api kemur fyrir mllskumunur, (hann er m.a. egar or hefur mismunandi frambur eftir landshlutum). Sums staar Norurlandi er haft frblsi lokhlj, (aphi), ar sem vast annars staar landinu er lokhlji frblsi (abi). etta er kalla harmli og linmli og tengist llum frblsnu lokhljunum, p, t og k (api (aphi ea abi); biti (bithi ea bidi); baka (bakha ea baga).

Ef frblsnu lokhljin eru tvritu ori (pp, tt, kk) eru au borin fram torkennilegan htt, eru reyndar ekki borin fram frblsin hlj ea hr heldur kemur blsturshlji undan lokhljinu og vi a verur lokhlji sjlft frblsi ea lint. Svona blstur er kallaur forblstur ea ablstur og er essa lei: lpp (lhb), lappir (lahbir).

Lokhljin eru essi:

frblsnu hljin: p - t - k (til eru tv lk k, framgmmlt og uppgmmlt, sj sar).

frblsnu hljin: b - d - g (til eru tv lk g, framgmmlt og uppgmmlt, sj sar).

 

Varamlt lokhlj Lokhljin p (ph) og b (b) eru varamlt. Vi leggjum varir saman og lokum annig loftrsinni. Hlji er hvellurinn ea blsturinn sem heyrist egar vi rjfum essa lokun.
 
panna (phanna) api (aphi / abi) b (b)
tap (thaph / thab) banna (banna) klapp (khlahb)
lesin dmi rabba (rabba) lamb (lamb) kappi (khahbi)

 

Tann/tannbergsmlt lokhlj egar vi berum fram lokhljin t og d lokar tungan loftrsinni vi tannberg og bak framtanna efri gmi. Hlji t ea d er smellurinn sem heyrist egar essi lokun er rofin skyndilega.
  
tala (thala) bta (btha / bda) vald (vald)
lt (lath / lad) dala (dala) skatt (sgahd)
lesin dmi anda (anda) koddi (khoddi) kttur (khhdur)

 

Uppgmmlt lokhlj Eins og ur var nefnt eru til tvenns konar k og tvenns konar g. Tkum fyrst uppgmmlta afbrigi, k og g, sem vi kllum stundum venjulegt g og k. Tungubaki lokar leiinni um munn um og aftan vi mijan gminn. San er essi lokun rofin.


essi teiknimynd snir stu tungu og gms egar bori er fram g eins og gata (til vinstri) og k eins og Kata (til hgri) 
Mynd: Magns Ptursson. 1976. Drg a almennri og slenskri hljfri. Iunn, Reykjavk
 

kala (khala) vaka (vakha / vaga) vakna (vahgna)
mrg (mrg) sk (skh / sg) skk (shg)
lesin dmi gala (gala) uggur (uggur) kokkur (kohgur)

 

Framgmmlt lokhlj

Framgmmlta afbrigi af k (kj) og g (gj) myndast annig a tungubaki lokar lei loftsins vi efri gm framan vi mijan gm. Munurinn felst eins konar j-hlji sem hengir sig g og k. etta gerist eingngu ef nst eftir fer frammlt, kringt srlj ea tvhlji og ei svo og ef j fer nst eftir. G og k eru framgmmlt eingngu essum hljasambndum:

k - ki - ke - kei - key - k - kj 
g - gi - ge - gei - gey - g - gj   

 
essari mynd sst a tungan leggst a gmi taslvert framar egar borin eru fram framgmmlt lokhlj en egar uppgmmltu lokhljin eru sg.
Mynd: Magns Ptursson. 1976. Drg a almennri og slenskri hljfri. Iunn, Reykjavk
 

kr (khjr) kind (khjind) kerling (khjerdlng)
keyra (khjeira) kr (khjar) kjt (khjth)
 
gr (gr) gista (gisda) gefa (gjeva)
lesin dmi geyma (gjeima) gr (gjar) gjf (gjv)

Undantekningar fr essum framburi eru or og heiti eins og gi, geim, KEA og fein fleiri. ar er bori fram uppgmmlt hlj (gaji), (geim), (khea) fugt vi ggjast (gjaijasd), geimur (gjeimur), kex (kjex). Hljdmi

Raddbandalokhlj Raddbandalokhlji er sjaldgft og nokku nlegt hlj slensku. a myndast annig a raddbnd klemmast saman og loka fyrir allan loftstraum andartak. Stundum er essi framburur kallaur hggmli. Erfitt er a sna ennan frambur ruvsi en sem hl framburi eftir afar stuttu srhlji:
   
lesin dmi Bjarni (bja   ni) horrni (ho   ni) einnig (ei   nig)

 

Sast yfirfari 25.02.2001 - svp

 

 

Allur hfundarrttur essa efnis er hj Sverri Pli Erlendssyni.  Notkun er llum heimil, ekki sst eim sem kynnu a akka fyrir afnotin.   ll birting ellegar frekari tfrsla er h leyfi hfundar.